როგორი შეიძლება იყოს საქართველოსნაირი მცირე სახელმწიფოს გადარჩენის სტრატეგია მაშინ, როცა ძველი საერთაშორისო წესრიგი ჩვენს თვალწინ იშლება?

ბოლო პერიოდში Foreign Affairs-ში გამოქვეყნებული რამდენიმე საყურადღებო ანალიტიკური სტატია (მარკ ლეონარდი, ანდრეა კენდალ-ტეილორი და რიჩარდ ფონტეინი, ჯასტინ ბრონკი) გლობალური უსაფრთხოების საკმაოდ მძიმე, მაგრამ ფხიზელ სურათს ხატავს. ამ ტექსტების მთავარი გზავნილი მარტივია: წესებზე დაფუძნებული ძველი მსოფლიო აღარ არსებობს, მაგრამ მის ადგილას ახალი, სტაბილური წესრიგი არ მოდის. ჩვენ შევდივართ ხანგრძლივი „უწესრიგობის“ ეპოქაში, სადაც კრიზისები ელვის სისწრაფით გადადის ერთი სფეროდან მეორეში, სავაჭრო და სატრანზიტო გზები იარაღად იქცევა, ხოლო დიდი სახელმწიფოების უსაფრთხოების გარანტიები სულ უფრო პირობითი და ტრანზაქციული ხდება.

პარალელურად, სანამ დასავლეთი შიდა პოლარიზაციითა და ახლო აღმოსავლეთის კრიზისებითაა გადატვირთული, ავტორიტარული სახელმწიფოები — რუსეთი, ჩინეთი, ირანი და ჩრდილოეთ კორეა — ფორმალური ალიანსების გარეშეც ახერხებენ უპრეცედენტო სამხედრო, სადაზვერვო და ტექნოლოგიურ კოორდინაციას. კავკასიისა და შავი ზღვის რეგიონისთვის ეს ნიშნავს, რომ რუსეთი აღარ არის იზოლირებული მოთამაშე; მას ზურგს უმაგრებს „რყევების ღერძის“ რესურსები, მაშინ როცა აშშ-ის ყურადღება და სამხედრო მარაგები რამდენიმე ფრონტზეა გაფანტული. ასეთ გარემოში მცირე სახელმწიფოს გადარჩენა ვერ დაეფუძნება მხოლოდ ძველი წესების მოშველიებას ან იმის ლოდინს, რომ რომელიმე დიდი ძალა ჩვენს გამო საკუთარ უსაფრთხოებას რისკის ქვეშ დააყენებს.

მარკ ლეონარდის მეტაფორით რომ ვთქვათ, დღეს სახელმწიფოებმა უნდა იმოქმედონ არა როგორც „არქიტექტორებმა“ (რომლებიც გლობალური წესებისა და იდეალური კონსტრუქციების იმედად არიან), არამედ როგორც „ხელოსნებმა“ — პრაგმატულად, მოქნილად და არსებული რესურსების მაქსიმალური გამოყენებით. თუმცა, საქართველოს რეალობაში „ხელოსნის“ სტრატეგიას თავისი მკაფიო საზღვრები აქვს. თურქეთის, ინდოეთის ან ბრაზილიის მსგავს საშუალო ძალებს შეუძლიათ ყველა პოლუსთან თანაბრად ივაჭრონ, მაგრამ ნაწილობრივ ოკუპირებული მცირე ქვეყნისთვის უსაზღვრო „მულტივექტორულობა“ და ქაოსური ჰეჯირება დამღუპველი მახე შეიძლება იყოს. თუ ყველა მხარე ჩათვლის, რომ არავის ერთგული არ ხარ, კრიზისის დროს მარტო დარჩები. ამასთან, „ხელოსნური პრაგმატიზმი“ არ უნდა იქცეს უპრინციპო დათმობისა და კაპიტულაციის გამართლებად — ნებისმიერი მოქნილობა მკაფიო წითელ ხაზებს უნდა ეფუძნებოდეს.

აქედან გამომდინარე, საქართველოს გადარჩენის პირველი პრინციპი „ერთი მთავარი ღუზისა და მოქნილი პარტნიორობების“ კომბინაციაა. ჩვენ გვჭირდება ერთი მყარი ინსტიტუციური ღუზა — რომელიც შეიძლება იყოს ევროკავშირთან ინტეგრაცია, რაც ჩვენთვის მხოლოდ იურიდიული ფორმალობა კი არა, რეალური ბაზრის, ფინანსური სტაბილურობისა და განვითარების ერთადერთი გრძელვადიანი გარანტიაა. სწორედ ამ მყარ ფუნდამენტზე დაყრდნობით უნდა ვაშენოთ პრაგმატული, მრავალშრიანი პარტნიორობები რეგიონულ და გლობალურ მოთამაშეებთან — თურქეთთან, აზერბაიჯანთან, სომხეთთან, ცენტრალურ აზიასთან, ყურის ქვეყნებსა თუ აზიურ აქტორებთან.

მეორე საყრდენი ჩვენი გეოგრაფიის ფარად ქცევა და ეკონომიკური დივერსიფიკაციაა. დღევანდელ სამყაროში სატრანზიტო კვანძები და ე.წ. „გასაღების წერტილები“ (chokepoints) ძალაუფლების მთავარი ვალუტაა. შუა დერეფანი, შავი ზღვის პორტები და ენერგომარშრუტები ისე უნდა განვითარდეს, რომ საქართველოს სტაბილურობაში ბევრ ძლიერ აქტორს — ევროკავშირს, ჩინეთს, თურქეთს, ცენტრალურ აზიას — საკუთარი ეკონომიკური ინტერესი ჰქონდეს ჩადებული. ჩვენ უნდა გავხდეთ კვანძი, რომლის დაზიანებაც ყველას ძვირი დაუჯდება. თუმცა, აქ კრიტიკულია ბალანსი: ერთი ქვეყნის ინვესტიციებზე ან რუსულ ბაზარზე, ტურიზმსა და გზავნილებზე გადაჭარბებული დამოკიდებულება ნებისმიერ დროს შეიძლება პოლიტიკურ შანტაჟად შემოგვიბრუნდეს. ასევე სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ფინანსური სისუფთავე სანქციებთან მიმართებით, რათა ქვეყანა სატრანზიტო ჰაბის ნაცვლად მეორადი სანქციების სამიზნედ არ იქცეს. ამ მიმართულებით კი დღეს, საქართველოსთან მიმართებით სერიოზული შეკითხვები უკვე არსებობს, შავი ფულისა და კრიპტოვალუტის არალეგალური მოძრაობის თვალსაზრისით, რაც სახელმწიფო ინსტიტუტების სისუტეზე მიუთითებს.

მესამე მიმართულება „შიგნიდან გარეთ“ აგებული, იაფი და ასიმეტრიული თავდაცვაა. როგორც უკრაინისა და ახლო აღმოსავლეთის ბოლო კონფლიქტებმა აჩვენა, ტექნოლოგიურმა რევოლუციამ თავდაცვას ახალი შანსი მისცა. მცირე ქვეყანა ვერ ააშენებს კაპიტალტევად, გიგანტურ არმიას, მაგრამ მას შეუძლია შექმნას ე.წ. „ზღარბის სტრატეგია“ და ტოტალური თავდაცვის მსგავსი სისტემა: იაფი და მასობრივი დრონები, მობილური და სტაციონალური ჰაერსაწინააღმდეგო საშუალებები, დაცული მიწისქვეშა და კრიტიკული ინფრასტრუქტურა, კიბერუსაფრთხოება, ენერგეტიკული რეზერვები და მომზადებული სამოქალაქო რეზერვი. თავდაცვის მთავარი ამოცანა ისეთი რეალობის შექმნაა, სადაც პოტენციურ აგრესორს ეცოდინება, რომ სწრაფი და იაფი სამხედრო გასეირნება შეუძლებელია, ამავდროულად კი სახელმწიფო მაქსიმალურად უნდა ერიდოს ნებისმიერ ნაბიჯს, რაც მტერს ესკალაციის საბაბს მისცემს. ამ მხრივ, საქართველოს ჩამორჩენა ძალიან ცხადია და ნიშანდობლივიც, როგორც სამეზობლო, ისე ფართო რეგიონალურ კონტექსტში.

დაბოლოს, ყველაზე მთავარი — შიდა ლეგიტიმურობა და ინსტიტუციური სიმტკიცე. ეს შეიძლება ყველაზე ნაკლებად „გეოპოლიტიკურად“ ჟღერდეს, მაგრამ სინამდვილეში უსაფრთხოების მთავარი ქვაკუთხედია. ფრენსის ფუკუიამასი არ იყოს, სახელმწიფოს სიძლიერეს, საბოლოო ჯამში, მისი ინსტიტუტების ხარისხი და საზოგადოებრივი ნდობა განსაზღვრავს. ღრმად პოლარიზებული საზოგადოება, მოშლილი სასამართლო და ეროვნულ კურსზე საბაზისო კონსენსუსის არარსებობა მტრისთვის საუკეთესო იარაღია, რადგან ქვეყნის შიგნიდან დესტაბილიზაციას სამხედრო ინტერვენციაც კი აღარ სჭირდება. გარდა ამისა, დემოკრატიული უკუსვლა გვაკარგვინებს დასავლეთის მხარდაჭერას ზუსტად მაშინ, როცა დასავლეთი თავად ხდება უფრო პრაგმატული და ნაკლებად მიმტევებელი, ხოლო ამ დანაკლისს სხვა რეგიონული მოთამაშეები უბრალოდ ვერ ჩაანაცვლებენ. ეროვნული მედეგობა, რომელიც ფუნდამენტურ საკითხად იქცევა ეროვნული უსაფრთხოებისათვის თანამედროვე სამყაროში, წარმოუდგენელია მიღწეულ იქნას დღეს საქართველოში არსებული სახელმწიფო ინსტიტუტებისა და საზოგადოების მდგომარეობით. 

მოკლედ რომ შევაჯამოთ, ქაოსურ მსოფლიოში საქართველოს გადარჩენის ფორმულა ასეთია: ვიყოთ შეუცვლელი და სასარგებლო სატრანზიტო-ეკონომიკური კვანძი მრავალი მხარისთვის; მყარად გვეჭიროს ევროპული ინსტიტუციური ღუზა და მის გარშემო ვაწარმოოთ მოქნილი რეგიონული დიპლომატია; შევამციროთ კრიტიკული დამოკიდებულებები ერთ წყაროზე; ავაშენოთ იაფი, ასიმეტრიული თავდაცვა და, რაც მთავარია, დავიცვათ შიდა ერთიანობა და სახელმწიფო ინსტიტუტების სანდოობა — რადგან დღეს ეს ყველაზე იაფი და ყველაზე საიმედო ჯავშანია. დღეს ფაქტობრივად არცერთი ეს კომპონენტი არ გვაქვს და გასაგებია მიზეზებიც. თუმცა, ყოველივე ზემოთ თქმულის გარეშე, შეუძლებელი იქნება ტერიტორიის, ეროვნული ინდეტობისა და სახელმწიფოებრიობის შენარჩუნება.

გიორგი ანთაძე  

18.10.2026